Vi phân ngôn ngữ
Nếu bạn gõ cụm từ vi phân ngôn ngữ hay differential language lên Google thì sẽ có trên 250 triệu kết quả xuất hiện, và ngay ở những kết quả đầu tiên bạn sẽ thấy nó chủ yếu nói về thuật ngữ DLA hay còn gọi là phép phân tích vi phân ngôn ngữ.
Thuật ngữ này có vẻ còn khá mới với cả những ai quan tâm đến ngôn ngữ, tâm lý học lẫn những chuyên viên marketing. Nói ngắn gọn thì công cụ này là một phần mềm mã nguồn mở (Ban đầu được viết trong Python) sẽ cho phép chúng ta liên kết những hình mẫu ngôn ngữ với các đặc điểm khác như độ tuổi, giới tính, tính cách của người dùng Facebook, tỉ lệ tử vong do tim mạch và cả kết quả bầu cử. Nói nôm na là nó sẽ đánh giá các thống kê ngôn ngữ để nói cho chúng ta biết tất tần tật chúng ta là ai, bao gồm những suy nghĩ, hành vi, sức khỏe, tính cách, cảm giác, văn hóa, niềm tin, kinh tế-xã hội. Ví dụ từ “happy” xuất hiện với xác suất khoảng 0.002% trên những status của Facebook. Thú vị thay, tất cả những điều trên trở thành khả dĩ là do sự trỗi dậy của cái gọi là mạng xã hội.
Đây là 2 đám mây từ vựng trích lọc từ những dòng tweets của 2 vị cựu tổng thống Mỹ mà chắc chúng ta không còn xa lạ gì nữa.
Tôi muốn đi sâu hơn chút vào chữ “vi phân,” vốn rõ ràng là một từ mượn. Trong tiếng Hán Việt, chữ “vi” nghĩa là nhỏ còn “phân” là từng phần. Vậy vi phân là tạo ra từng phần rất nhỏ và nói nôm na vi phân của một hàm số toán học là việc rã hàm đó ra thành nhiều phần rất nhỏ để tìm đạo hàm, hay còn gọi là độ dốc của hàm số tại một điểm. Chu trình ngược lại của mớ này hẳn sẽ nhắc nhớ chúng ta về một ý niệm vừa quen vừa rợn, tích phân. Tóm lại, tôi chỉ đang muốn nói là vi phân, thực ra mà nói, là một quá trình hết sức tự nhiên của vạn vật.
Okay, trở lại vấn đề. Hẳn bạn đang thắc mắc, thế ngay từ đầu vì sao người ta lại phải chia nhỏ một thứ ra làm gì cho nó nhọc thân? Câu trả lời ngắn gọn sẽ là ta không thể tính được một thứ gì đó cho tới khi ta chia nhỏ nó xuống và có thứ đó trên đời. (Chứ không phải do ta rảnh)
Tuy vậy, tôi đang nói về vi phân ở khía cạnh ngôn ngữ. Vốn đã là một truyền thống của khoa học tự nhiên, khi các nhà khoa học gặp phải một vấn đề hóc búa to lớn, họ thường sẽ chia nhỏ nó xuống để tìm lời giải bằng cách xác định các nguyên nhân gốc rễ. Cũng tương tự, khi ta không thể nói trơn tru cả một ý dài 3 cụm, lý do thường là do ta chưa thể nói trơn tru ít nhất là một cụm trong số đó.
Ví dụ, tôi muốn nói ý này bằng tiếng Mỹ:
Nếu ta chia nhỏ thông điệp trên, ta sẽ thấy nó được tạo thành từ 5 cụm nhỏ:
a.Tôi nói anh nghe
b.Đây là lần đầu tiên…
c.Đặt chân lên…
d.Đất Mỹ
e.Hiểu hông?
Trong thực tế, để thật sự nói được ý trên một cách thuần thục, chẳng những bạn phải biết cả 4 cụm mà còn phải sử dụng thành thạo tất cả những cụm đó, bạn hiểu ý chứ? Tôi không nói xạo bạn chi, bạn có thể tốn chỉ 3 phút để biết một cụm (tức là đọc hiểu nó) nhưng bạn sẽ tốn chắc phải đến 30 phút luyện tập tới lui để có thể rành được nó, nghĩa là bạn có thể moi nó ra khỏi đầu để nói mỗi khi cần. Chỉ có vậy thôi.
Điều đó có nghĩa là để một cụm từ thực sự trở thành của bạn, bạn phải đưa nó vào những tình huống khác nhau để luyện tập. Về lâu về dài bạn sẽ dần có được cảm giác với những âm thanh đó chứ không phải mặt chữ của nó. Chúng ta hay vô tình hiểu nhầm rằng khi mắt ta nhận ra một cụm từ trong sách thì ta sẽ dùng được nó trong lúc nói. Không hề, nó không phải kiểu vậy. Bạn muốn nói được thì điều kiện cần là tai bạn phải nghe ra cụm đó và họng bạn có khả năng tạo ra lại âm thanh đó còn điều kiện đủ là não bạn phải chịu nhả ra cụm đó đúng vào lúc bạn cần. Do vậy, cái bạn cần luyện tập là tai và họng chứ không phải mắt.
Nói như vậy không có nghĩa là tôi phủ nhận tầm quan trọng của mắt trong quá trình giao tiếp bằng lời mà ngược lại, một người giao tiếp hiệu quả sẽ biết cách dùng mắt mình để quan sát và phân tích những thông điệp không lời liên tục phát ra từ người đối diện qua cử chỉ, ánh mắt và nhất là ngôn ngữ cơ thể của họ.
Để tôi làm rõ ví dụ cho bạn hiểu, để nói được ý tưởng trên cho trơn tru và rành rọt, hẳn bạn đã phải dành rất nhiều thời gian vào những cụm kiểu thế này:
. I tell you what, I don’t know
. I tell you what, I can’t help you
. I tell you what, don’t waste your breath
. I tell you what, it’s not a good idea
. This is the first time I’ve been here
. This is the first time she’s told me
. This is the first time I’ve heard of that name
. This is the first time I’ve done that
. Set foot on Mars
. Set foot on a rocky island
. Never set foot in Texas again
. Set foot in an art gallery
. Born on American soil
. Landed on American soil
. Back on American soil
. American soil is so fertile
. I don’t get it
. Do you get it?
. Got it, I’ll be there
. I’m hungry. Got it?
Có chính xác 3 cụm từ (ô màu vàng), 1 cụm từ nối (ô màu xanh lá) và một cấu trúc câu (ô xanh dương) trong đoạn thông điệp 17 chữ mà tôi vừa đề cập.
Đừng hiểu nhầm ý, tôi không bảo là bạn phải nói chính xác một cụm từ cố định cụ thể mỗi khi đầu bạn nghĩ ra một ý tưởng nào đó. Thế thì chán đời lắm, nhỉ? Ngược lại, bạn có thể thoải mái dùng bất cứ cụm từ nào bạn thích, miễn là nó truyền tải đâu đó đúng ý tưởng gốc ban đầu. Dẫu biết rằng mỗi cụm từ sẽ ít nhiều khác nhau về sắc thái nhưng ai thèm quan tâm mấy chuyện đó. Bạn có thể bỏ nỗi lo đó ra khỏi phương trình. Tôi nghĩ từ hay cụm đồng nghĩa là từ phù hợp để chỉ những thứ đó.
Nói tóm lại, trước khi nói được một câu, bạn cần phải biết thật nhiều cụm và trước khi bạn nói được một cụm, bạn sẽ cần học biết vô vàn từ khóa. Nếu mọi thứ thuận lợi, một khi bạn đã nạp cho mình được nhiều câu đơn, bạn sẽ có khả năng xử lý những câu ghép và cả những ý tưởng dài dòng và phức tạp hơn.
Nói tóm lại, trước khi nói được một câu, bạn cần phải biết thật nhiều cụm và trước khi bạn nói được một cụm, bạn sẽ cần học biết vô vàn từ khóa. Nếu mọi thứ thuận lợi, một khi bạn đã nạp cho mình được nhiều câu đơn, bạn sẽ có khả năng xử lý những câu ghép và cả những ý tưởng dài dòng và phức tạp hơn.
