Nghịch lý số 0
Có bao giờ bạn trông thấy tấm ảnh chế FB dưới đây chưa?
Thấy rồi thì sau khi cười nắc nẻ xong chắc bạn đã hiểu ra điều gì đó. Người ta (có cả tôi) hay bảo triết học là cội nguồn của mọi môn khoa học tự nhiên nhưng đúng là ít ai trong chúng ta trầm ngâm lâu đến độ nhận ra rằng triết học hiện tại có vẻ cũng chỉ là trò chơi oái ăm của ngôn ngữ mà thôi.
Nói thế này đi cho dễ tiêu hóa, cái gì càng có nền tảng ký hiệu và hệ thống công thức hay nguyên lý được giải thích rõ ràng và được chấp nhận rộng rãi thì sẽ dễ tranh biện vì nó có tính đúng sai và có hồi kết.
Vậy việc tranh biện dựa trên cái gì là chủ yếu? Đương nhiên là dựa vào các lý lẽ logic, là triết học rồi. Chả ai cãi lý với Chí Phèo làm gì.
Nhưng đa phần ta quên rằng, triết học dù đúng bản chất là tập hợp những suy tưởng trừu tượng (là thứ không có tính ngôn ngữ) nhưng con người vẫn phải dùng ngôn ngữ để giao tiếp cùng nhau qua bốn hình thức cơ bản như ta đã biết: Nghe-nói-đọc-viết. Vì sao? Đơn giản là vì con người vẫn chưa thể luyện được thần giao cách cảm.
Nói về điều này, Lão Tử có một câu rất hay. Ông mở đầu tác phẩm để đời Đạo Đức Kinh của mình bằng một câu vô cùng xoắn não:
“Đạo khả đạo phi thường đạo”
Ở một khía cạnh nào đó, thứ gì có thể nói ra được bằng lời hay gọi tên được thì đó không phải là đạo, là chân lý.
Tôi lảm nhảm triết học nãy giờ cũng chỉ muốn nhấn mạnh một điều, ý tưởng vốn không có tính ngôn ngữ, nó trừu tượng và bạn không thể cảm nhận được bằng các giác quan cơ bản. Hằng ngày, con người ta chỉ đang cố dùng các loại ngôn ngữ khác nhau tác động lên các giác quan để truyền tải ý tưởng mà thôi. Do vậy, ý tưởng vượt qua khỏi biên giới giữa các quốc gia và châu lục. Ý tưởng thì không có đúng sai về ngữ pháp hay từ vựng, ý tưởng là ý tưởng. Một người có thể hình thành ý tưởng bằng cách nghĩ sâu hay “cảm nhận” về nó.
Nếu con người tiến hóa hơn loài vật ở khả năng dùng ngôn ngữ thì các bậc thần thánh (nếu có) cũng sẽ cao hơn loài người ở chính chỗ đó, họ bảo ngôn ngữ lỗi thời quá rồi (Họ “bắn” sóng Bluetooth cho lẹ, chíu chíu phát là hiểu ý nhau ngay. Kinh thật ấy!)
Vì sao tôi đặt tên bài này là nghịch lý số 0? Vì nó là một trong những điều khó hiểu bậc nhất với một người đang học ngôn ngữ. Tôi dạy nói, nên tôi chỉ xin nói về Speaking là chính.
Luyện tập nói một ngôn ngữ (Speaking) là ta đang luyện tập quá trình chuyển hóa từ một ý tưởng trừu tượng trong đầu sang dạng âm thanh nghe được. Quan trọng là làm sao cho trơn tru và rành rọt. Có vậy thôi.
Tôi sẽ dùng hình ảnh thùng rượu gỗ sồi cho dễ hình dung, tưởng tượng tâm trí bạn là một thùng ủ rượu.
Trong đó, ý tưởng chính là nguyên liệu cơ bản nhất của quá trình chuyển hóa, tôi đang nói đến nước nguyên chất. Nếu tiếng Việt là rượu đế thì tiếng Mỹ sẽ là whiskey.
“Bản thân con chữ là hoàn toàn vô nghĩa, chính quá trình cảm nhận và nghĩ về nó đã gán cho từ ngữ một ý nghĩa nào đó”
Nói trắng ra, ai cũng đều hùa nhau “gạch đá” cái chuyện học tiếng Anh mà nghĩ bằng tiếng Việt nhưng ta không hiểu rằng đó là một giai đoạn bắt buộc mà mỗi người học ngoại ngữ đều phải trải qua. Tôi gọi là điều kiện tiên quyết.
Người khó tính sẽ gọi chung cả cái khung xanh lá ở trên là nghĩ bằng tiếng Việt nhưng tôi thì cho rằng một khi đã có thể chuyển sang giai đoạn dịch thì đã đâu đó có thể gọi là khởi đầu của quá trình nghĩ bằng tiếng Anh, nhưng còn rất chắp vá.
Nếu bạn đã học xong tiếng Anh phổ thông thì hẳn bạn đã ít nhiều qua được giai đoạn này. Cái mà hầu như bạn còn thiếu chỉ là độ lưu loát khi nói và các cụm từ hay thành ngữ hay dùng.
Vậy, nghịch lý số 0 nằm ở đâu trong chu trình ngôn ngữ trên?
Nó nằm ở giai đoạn số 1 và số 2 trong chu trình luyện nói 3 giai đoạn. Nghịch lý số 0 có thể được phát biểu bằng lời như sau:
“Để truyền đạt một thứ phi ngôn ngữ (ý tưởng) ta lại buộc phải đi qua con đường ngôn ngữ.”
Do học bằng quá trình dịch thuần túy với sự hỗ trợ của từ điển được cho là quá chậm và người học thường bị vấp rất nhiều khi phải lắp chữ và nói ra. Chưa kể đến việc người học hầu như không thể tự nghĩ ra những cụm từ hay dùng trong văn nói hay tìm ra cách dịch phù hợp với văn hóa bản xứ để luyện tập dẫn đến việc luyện tập thiếu thực tế.
Do vậy, hơn bao giờ hết, người học cần những ý tưởng nói dồi dào và thực tế từ phía người hướng dẫn. Nhưng khổ nỗi, con đường dẫn từ kho ý tưởng của người hướng dẫn đến với “cái thùng rượu” ý tưởng trong đầu mỗi người học thì lại phải đi qua cây cầu nghịch lý số 0 như đã nhắc đến ở trên.
Khó khăn là điều có thể dự đoán. Dẫu vậy nghịch lý số 0 hoàn toàn có cách để khống chế nhưng cần sự hợp tác tốt từ phía học viên. Người học sẽ cần phải làm quen với một kỹ năng mới ở bước số 2 mà tôi hay gọi là “cảm nhận ngôn ngữ” (Feel it!). Một kỹ năng bẩm sinh nhưng hầu hết chúng ta đã quên bén đi mất.
Nếu bạn làm được điều này, nghịch lý số 0 sẽ không còn là rào cản nữa, dòng chảy ngôn ngữ của bạn sẽ đều đặn và bạn sẽ sớm đạt được khả năng lưu loát và rành mạch.
Ngược lại, điều này đã được kiểm chứng trên vài lớp offline của tôi, vài bạn do không đủ tự tin hoặc chưa thể thực hiện thuần thục kỹ năng này nên nhiều lần khi nói mắt hay đảo lên trần nhà hoặc nhìn xuống đất để cố… nhớ và vô hình trung thói quen nguy hiểm này đã đẩy họ đi ngược lại vào con đường dịch thuật từng chữ và kết quả một câu nói sẽ đương nhiên bị nhát gừng và vỡ hết ra thành từng âm thanh nhỏ lẻ, nghe đúng là rất mệt.
Tôi sẽ trở lại ở một bài khác để đi chi tiết hơn vào 3 bước hoàn hảo trong một quá trình luyện nói. Xin nhắc lại, luyện nói mà tôi đã và đang đề cập ở đây nên được hiểu là một cách luyện tập được thiết kế để phản xạ một cách lưu loát và rành mạch từ một ý tưởng bất ngờ xuất hiện trong đầu.
